معماری و “اقتصاد چرخشی”؛ راهی برای گذر از بحران های زیست محیطی اخیر

پروتوتایپی از معماری با تفکر اقتصاد چرخشی؛ کاریی از گروه (2016)ARUP

معماری و “اقتصاد چرخشی”

درود بر دوستان نازنینم. اول از همه چند تا سئوال…چند نفر از شما در زندگی آدم های اقتصادی و صرفه جو  هستید؟ چند نفر از شما اهداف و آرمانهایی دارید که در آن وجه اقتصادی در الویت هستش؟ چند نفر از شما در کسب و کارتان به خصوص طراحی های معماری تان به دنبال طراحی سبک، مقاوم، ایمن و مهم تر از همه “به صرفه” هستید؟ مطمئنم که کم نیستند تعداد کسانی که چنین رویکردهایی رو می شناسند و دوستشون دارند ولی مسیرهای اجرایی و کانالهای عملی کردن اون رو کمتر در دنیای واقعی سراغ دارن. امروز می خواهم راجب اینکه چرا باید معماری اقتصادی داشت صحبت کنم و چگونه میشه اون رو عملیاتی کرد و چند نمونه از کارهای عملی و خلاقانه رو بهتون معرفی کنم. این مبحث رو می تونید با نام هایی همچون معماری پایدار، معماری برای اقشار کم درآمد، معماری و اقتصاد چرخشی و معماری زیست محیطی نیز دنبال کنید.

چرا معماری ارزان؟

حتما همه تون آگاه هستید که بحران انرژی و اقلیمی، عواقب سنگینی رو به بار آورده و همه جهان الان در یک آماده باش کامل هست. و چه زیبا یک دختر نوجوان 13 ساله سوئدی با مطالبه حق و حقوق اش به عنوان یک ساکن این کره خاکی، کارهایی کرده که جریان ساز شده در توجه به سیاستهای غلط در عرصه زیست محیطی. بذارید یک مروری داشته باشیم به ارتباط این قضیه با حرفه تک تک انسانها و به خصوص ما طراحان محیط زیست. همانطور که می دونید ما در طی عصر صنعتی بیشترین استفاده از منابع طبیعی و انرژی های فسیلی داشتیم و اونها رو تا مرز بحرانی استفاده کردیم و عملا نسل های دیگه رو در بهره برداری از این انرژی ها و منابع به خطر انداختیم. به خاطر همین زمزمه های پایداری زیست محیطی از ده های 70 میلادی شروع شد با این بیانیه که طوری از منابع استفاده کنیم که نسل های بعدی هم حق استفاده از اون ها رو داشته باشند. ولی این مسئله در سایر جنبه های هم بی تأثیر نبوده به خصوص بحث های اجتماعی، اقتصادی و تکنولوژیکی. در نتیجه کاهش منابع و معادن طبیعی و بحرانی شدن ذخایر نفتی، در چند صد سال اخیر هزینه های تولید مصالح و سیستم های ساختمانی به قدری سرسام آور شده که الان بر آورد میشه که 70 درصد انرژی های موجود صرف ساخت و ساز شده و این رقم بالایی هست و همه به دنبال کاهش این رقم ها با کمک رویکردهای پایداری، صنعتی سازی و استفاده از منابع تجدید پذیر و به صرفه هستند.

یک داستان

من به شخصه طرفدار استفاده مجدد از وسایل و مصالح مصرفی و بازگردوندن اونها به چرخه حیات هستم. البته این خصوصیت نه تنها در سبک زندگی ام از بچگی بوده بلکه تو کارها و رویکردهای معماری من هم تأثیر گذاشته. تصور کنید من یه اسکویی هستم و توجه به مصرف انرژی به خصوص از بابت جنبه اقتصادی برام خیلی مهمه! از طرفی همیشه وسایل مصرفی رو به شکلی جمع آوری می کنم تا بعدا ازشون یه وسیله مفید درست کنم. مثل ساخت یک میز چای خوری از 37 تا بطری پلاستیکی و یا بافتن یک قالی با استفاده از ریسمانهای تهیه شده از تی شرتهای کهنه. خوب من اینجوریم ولی الان می بینم که این ویژگی به خصوص در عصر حاضر باید به صورت فراگیر بین آدم ها گسترش پیدا کنه. یه جایی خوندم ماها چند تا کار می تونیم درباره بحرانهای زیستی محیطی انجام بدیم و یکیشون استفاده از کیسه های پارچه ای موقع خرید روزانه است و شما من رو تصور کنید که همیشه با یه سبد حصیری مثل قدیما میرم خرید و این تعجب همه رو بر می انگیزه در حالی که بقیه هر روز با کلی پلاستیک از خرید بر می گردند! تو معماری هم همیشه تو آتلیه ها سعی ام بر این بوده که از مصالح دم دستی ماکتهای مقاوم و کاربردی بسازیم مثل ساخت صندلی هایی با اشل یک به یک و قابل استفاده با کمک مقواهای کارتون و یا لوله های مقوایی مخصوص فروش پارچه. یا ساخت لوستر ها با لیوانهای یکبار مصرف. لینک نمونه ای از این کارهامون رو اینجا براتون میذارم. البته در ادامه کار چند تا از معماران معروف با این رویکرد رو هم معرفی می کنم.

راههای عملی برای معماری اقتصادی

اما در دنیای  لوکس و لاکچری با انسانهای طالب شهرت امروز آیا جایی هم برای معماری های سبک، ارزان و به صرفه در عین حال ایمن و مقاوم هست؟ هنگاهی این بحثمون داغ میشه که از سیستم های ساختمانی رایج و بسیار ابتدایی در کشورمون حرف به میون میاد. به قول یکی از استادهامون که می گفت ما هنوز به روش پدر بزرگ هامون ساختمان می سازیم”سنگین و و ناکارآمد”! از طرفی همون سیستم های متداول پر هزینه، غیر ایمن در برابر زلزله و بسیار حجیم رو می آییم با مصالحی سنگینی مثل سنگ می پوشونیم و افزودن تزییناتی بسیار حجیم تر  به  خونه هامون، که نه تنها مربوط به سرزمین خودمان نیست بلکه غیر از جنبه تجملاتی هیچ سود آوری اقتصادی و زیست محیطی در طولانی مدت ندارد. البته نباید غافل بشیم از نمونه های بسیار خوبی که حتی در خود کشور ما هر چند بسیار محدود و در مقیاس کم در حال ساخت هست. من یادم میاد که وقتی دانشگاه تهران بودم استاد گلابچی یه برنامه های ورکشاپی رو هر دو هفته یه بار ترتیب داده بود راجب سیستم های به روز، مقاوم و سبک و اقتصادی با سرعت بالای اجرا و من قراره فایلهای مربوط به اونها را در پایان این پست در اختیارتون در قسمت دانلودها بذارم. این سیستم مثلاَ در ساخت مدارس و  ساختمانهای مسکونی دو – سه طبقه در نظر گرفته می شدند و با مصالحی پرکننده جالب مثل لوله های آلومینویمی(شبیه لوله بخاری) ساخته می شدن که من به شخصه از نزدیک یک نمونه از اون رو با اسم سیستم ترونکو در همدان دیدم که نه تنها زیبا اجرا شده بود بلکه مزیتهای زیادی از جمله ممانعت در هدر رفت انرژی و یا عایق صوتی بودن داشت. تازه قابل بازیافت بود به خاطر اجرای عمدتاَ خشک. این طور سیستم های به دلایلی هنوز در کشورمون صنعتی نشدن ولی در طولانی مدت بازگشت سرمایه در اینها به مراتب زیادتر از سیستم های رایج هست.

یک داستان دیگر

یادمه وقتی برای فرصت مطالعاتی تو هلند بودم  هیچ خبری از انفجار ساخت و ساز مثل شهر و کشور خودمون نبود و تنها یک ساختمان نیمکاره در محدوره سکونت مون بود که توجه منو در عرض اون 6 ماه جلب می کرد. وقتی با معمارهای اونجا این موضوع رو در میان گذاشتم متوجه شدم هلند نه تنها با کاهش وسایل نقلیه و  مصرف سوخت فسیلی و رواج دوچرخه سواری، کلی در کاهش آلودگی های زیست محیطی پیشگام هست بلکه در دو مورد دیگه هم بسیار خوب عمل کرده و یکی از اونها به معماری بر می گرده که اونها ضوابطی دارند که ساختمانها رو تخریب نمی کنند بلکه اقدام می کنند به بازسازی بناهای موجود مثل ساختمانهای اداری قدیمی و تبدیل اونه به مجتمع های مسکونی با توجه به مسائل پایداری و  کاهش حجم مصالح دور ریز. و در زمینه شهرسازی یک سیستم قوی برای مدیریت زباله و تفکیک اون دارن. از جمله اینکه کاغذها در طبقه همکف به وسیله یک شکاف در دیوار به یک اتاقکی ریخته میشه که هر از گاهی توسط شهرداری جمع آوری میشه و  بطری های شیشه ای هم که داخل مغازه توسط دستگاهی جمع آوری و به مصرف کننده بن خرید داده میشه…حتی لباس های کهنه هم در مکانهای مشخص و پر ازدحام در یک سری مخازن گردآوری میشه….و این میشه که کشور کوچکی مثل هلند که شاید به اندازه سه استان شمالی مانیست در بحث “اقتصاد چرخشی” و “جهانی شدن” بدون داشتم هیچ منابع و ذخایر و کوه و از این جور چیزها همیشه در صدر جدول هست و ما هنوز در پی رومی کردن نماها و فضاهای لوکس با گچکاری های سنگین باروکی -چندین سال پیش دمده شده- غربی ها هستیم!

نمونه هایی از معماری برای اقتصاد چرخشی

دوستان حتما با آقای شیگروبان و بناهای لوله مقوایی ایشون آشنا هستید. ایشون معمار ژاپنی بنامی هستند که ادعای ساخت و حل مشکلات جانبی استفاده از مصالح لوله  مقوایی رو در دنیا دارن و لینک سخنرانی شون در برنامه تد تاک رو اینجا براتون میذارم. نمونه دیگه که شاید شما هم باهاش آشنا باشین اون ساختمون رنگی کاهگلی که با کمک بطری های پلاستیکی ساخته شده هست که سعی می کنم لیکشو اینجا بذارم. جالبه اتفاقاَ چند روز پیش به صورت ناخواسته یک ویودیویی هم دیدم از ساختمانی که در آفریقا از  پرکننده هایی استفاده می کرد که از بازیافت پلاستیک ساخته شده بود و بسیار اقتصادی و سبک و به صرفه بود و چند تا مزیت عالی دیگه هم داشت (با کلیک بر این لینک می تونید با جزییات بیشتر باهاش آشنا بشید). و اما خبر خوش این که، تیم ما قصد داره فایل های چند سیستم ساختمانی که در ایران هست رو براتون تو قسمت دانلودها قرار بدیم تا همه با اونها آشنا بشید و همه قدمی در صنعتی کردن شون حداقل از طریق اطلاع رسانی انجام بدین. برای مطالعه بیشتر راجب معماری و اقتصاد چرخشی، فیلمی در سایت دیزین هلند هست که اینجا لینکشو براتون میذارم. در ضمن برای مطالعه بیشتر راجب بحرانها زیست محیطی و کارهای که ما به عنوان یک شهروند میتونیم انجام بدیم رو از لینک زیر  می تونید مطالعه کنید، تا انشالله شاهد خلاقیت از نوع حل مسأله باشیم در عرصه معماری و کارهای بین رشته ای در حوزه محیط زیست به جای پیروی از مدهای رایج بی هویت  با عواقب زیست محیطی و اقتصادی گزاف. انشالله.

در اینجا شما رو با یک جمله زیبا از معماری و محقق و آینده نگر معروف ریچارد باکمینستر فولر به خدا می سپارم:

“من زمانی که روی حل یک مسأله کار می­کنم، هرگز در مورد زیبایی راه‎حل آن فکر نمی­ کنم. من تنها به این می‎اندیشم که چگونه مسأله را حل کنم. اما بعد از حل مسأله،اگر راه­حل بدست ‎آمده زیبا نباشد، می فهمم که این راه حل اشتباه است.”

معمار باشید و خالق فضاهای زیبا، مقاوم و کاربری در عین حال به صرفه و در جهت اهداف زیست محیطی تا در حالی که کار مورد علاقه تان را با عشق مضاعف انجام می دهید،حال آدمهای شهرمون رو هم خوب کنید. به امید اون روز.

اگر مطلب را می پسندید لطفا آنرا به اشتراک بگذارید.

دیدگاهی بنویسید

0